کتاب مبانی نظری و اصول مدیریت آموزشی

در نیم قرن اخیر، شیوه های مدیریت و رهبری در نظامهای آموزشی، دستخوش تغییرات قابل ملاحظه ای شده است. طرح نظرها و اندیشه های جدید و متفاوت از سوی صاحبنظران رشته های مدیریت و آموزش و پرورش از یکسو، و نیاز به بهبود کیفی عملکردها و نتایج آموزش و پرورش از سوی دیگر، ضرورت و اهمیت تحول و دگرگونی تکنولوژی و مدیریت آموزشی را بر گردانندگان نظامهای آموزشی آشکار کرده است. امروزه، تقریبا در همه نظامهای آموزش و پرورش، نگرش مثبتی نسبت به امر آموزش و بازآموزی معلمان و مدیران آموزشی و ترویج و به کارگیری روشهای مؤثر آموزش آنان ملاحظه می شود.

مطالعه تطبیقی تاریخ مدیریت آموزشی در نظامهای آموزش و پرورش کشورها، به وضوح نشان می دهد که تحول اندیشه های مدیریت در آموزش و پرورش نیز مثل سایر زمینه های فعالیت اجتماعی، در سه مرحله اتفاق افتاده که با استفاده از طبقه بندی مهارتهای سه گانه مدیریت، می توان آنها را مراحل فنی، انسانی و ادراکی (مفهومی) نامید. به بیان دیگر، مدیریت آموزشی، در فرایند شکل گیری و تحول خود، در مرحله اول به جزئیات امور، مسائل و مشکلات روزمره، روشهای انجام کار، تهیه و اجرای ضوابط و استانداردهای فنی و اداری ( یعنی "بایدها") پرداخته مهارتهای فنی را مشکل گشای مدیریت می داند. کافی نبودن این شیوه مدیریت، در مرحله دوم موجب عطف توجه به مسایل انسانی کار، تأکید بر انگیزه های فردی و روابط انسانی و ترویج مهارتهای انسانی برای حل مشکلات مدیریت می شود. بالاخره، در مرحله سوم، مدیریت آموزشی به کل نظام و اجزا و روابط پیچیده درونی و برونی آن توجه کرده به مطالعه و تفکر درباره پیچیدگیهای سازمانهای آموزشی می پردازد و با توضیح و تبیین واقعیات سازمانهای آموزشی، امر مدیریت و رهبری در سطوح مختلف نظام آموزشی را بر مدلها و نظریه های علمی استوار می سازد.

در نظام آموزشی کشور ما مرسوم است که مدیریت و رهبری از طریق اعمال ضوابط و مقررات صورت گیرد. از این رو، غالبا به تدارک و تدوین روشها و رویه های استاندارد برای اداره فعالیتهای آموزشی و پرورشی تأکید می شود. این گونه ضوابط، مدیران را در مقام انجام دادن اموری قرار می دهد که باید انجام دهند. ولی اگر مدیران آموزشی برای ایفای وظایف مدیریت و رهبری تربیت شوند و از مبانی فکری یا چارچوبهای نظری معتبر برخوردار باشند، بر پایه شناخت خود، تشخیص خواهند داد که در موقعیتهای عملی چه می توانند انجام دهند و چگونه می توانند آن را بهتر و مؤثرتر انجام دهند .... امروزه، به ویژه در آموزش و پرورش، نیاز به مدیران و رهبرانی است که نه فقط در امر تعلیم و تربیت مجرب و صاحبنظر باشند، بلکه در تشخيص مسائل و مشکلات اداری و سازمانی نیز دقت و مهارت داشته باشند.

با این ملاحظات، مؤلف معتقد است که مدیر و رهبر آموزشی، علاوه بر دانایی و توانایی در زمینه های فنی و انسانی کار، باید بتواند وظایف آموزش و پرورش، و رهبری و مدیریت آن را در یک زمینه کلی اجتماعی - فرهنگی - سیاسی - اقتصادی ملاحظه کند. به عبارت دیگر، علاوه بر مهارتهای فنی و انسانی، دارای مهارت ادراکی باشد. مهارت ادراکی به توانایی درک و تشخیص پیچیدگیهای کار سازمان آموزشی، اشاره می کند. دستیابی به چنین مهارتی مستلزم آموزش، تجربه کار و تفکر است. به این منظور، مفاهیم و نظریه های قابل استفاده در مدیریت آموزشی، در این کتاب معرفی شده اند. انتظار می رود که از آنها نه به عنوان فرمولهای اجرایی بلکه به عنوان چارچوب فکری استفاده شود.

منظور از مبانی نظری در عنوان کتاب، عمدت، دانش و معرفت ناشی از تحقیقات و نظریه های علوم رفتاری است که اصول و قواعدی برای پژوهش و کارورزی در مدیریت آموزشی فراهم می سازند و منظور از اصول، تعمیمهایی است که از مدلها و نظریه ها نتیجه گیری می شوند. توصیه ما این است که این اصول، هماهنگ با اصول ارزشی و اخلاقی جامعه مان، در محیط کار مورد استفاده قرار گیرند. باید توجه داشت که نظریه های علوم رفتاری، به هر حال، وابسته به فرهنگ شکل می گیرند. در نتیجه، اصول مأخوذ از آنها، لزوما، جهان شمول نیستند. از این رو، تحقیق و مطالعه در زمینه مدیریت آموزشی، برای دستیابی به چارچوبهای نظری متناسب با فرهنگ بومی، ضروری به نظر می رسد.

طرح و هدفهای کتاب کتاب حاضر برای استفاده در درس اصول مدیریت آموزشی " (دوره کارشناسی و دوره کارشناسی ارشد) رشته مدیریت آموزشی، در ده فصل، تألیف شده است. براساس طبقه بندی سطوح سه گانه وظایف و مسئولیتهای سازمان ( پارسونز)، مطالب فصل یکم به سطح نهادی، فصول دوم تا هشتم به سطح مدیریتی، فصل نهم به سطح فنی، و فصل دهم به بازنگری و ترکیب مفاهیم اختصاص یافته است. هدف کلی از تألیف کتاب، زمینه سازی برای شناخت علمی مدیریت و رهبری در آموزش و پرورش، تفکر درباره مسائل آن و پی بردن به اهمیت کاربرد مفاهیم، اصول، نظریه ها و یافته های علمی در مدیریت آموزشی است.

استفاده از مطالب این کتاب مستلزم یادگیری مطالب کتابهای مدیریت عمومی (علاقه بندی ویراست دوم، ۱۳۸۳) و مقدمات مدیریت آموزشی (علاقه بند، ویراست ششم، ۱۳۸۹) است. گفتنی است که در ویراست جديد، فصل بندی کتاب مورد تجدید نظر قرار گرفته و مطالب آن با افزودن نکات جدید، بازنویسی شده است.

رشته مدیریت آموزشی در حال شکل گیری است و به تدریج، مفاهیم و اصطلاحات خاص خود را، هر چند با وام گیری از رشته های دیگر، پدید آورده است. بسیاری از این مفاهیم، در کتاب حاضر معرفی شده اند. یادگیری آنها، به ترتیبی که در متن کتاب تعریف می شوند، به فهم مطالب بعدی کمک خواهد کرد.